Zo bouw jij aan een inclusieve vrijwilligerswerking in jouw erfgoedvereniging

Hoe zorg je dat vrijwilligers in maatschappelijk kwetsbare posities zich in jouw erfgoedvereniging thuis voelen en écht kunnen bijdragen? En wat betekent ‘inclusie’? Vrijwilligers zijn niet kwetsbaar op zich, maar hun maatschappelijke situatie kan dat wel maken. Met deze tien praktische tips creëer je een erfgoedvereniging waar iedereen kan groeien en meedoen.

WAT IS INCLUSIEF VRIJWILLIGERSWERK?

Hoe doe je dat, een inclusief vrijwilligersbeleid organiseren? Waarvoor kan je vrijwilligers in kwetsbare posities inzetten? En hoe zorg je ervoor dat het een win-winsituatie is voor beide partijen? Sommige verenigingen kiezen bewust om in te zetten op wat ze voor deze vrijwilligers kunnen betekenen. Maar welke aanpak werkt het best?

We legden deze vragen voor aan 20 erfgoedorganisaties in Vlaanderen en Brussel die vrijwilligers met een afstand tot de arbeidsmarkt betrekken bij hun vrijwilligerswerking. Uit die interviews destilleerden we 10 handvatten en tips die jij meteen kan toepassen in jouw erfgoedvereniging.

DE BASISBEGRIPPEN

Wat bedoelen we eigenlijk met een ‘inclusieve vrijwilligerswerking’ en ‘vrijwilligers in een maatschappelijk kwetsbare positie’? Wij zetten de basisbegrippen op een rij.

Inclusie

De term inclusie gaat over hoe je omgaat met verschillen en overeenkomsten tussen mensen. Een inclusieve erfgoedvereniging waardeert deze diversiteit en benut de kracht ervan. Iedereen kan in een veilige omgeving zichzelf zijn, en zich gerespecteerd en gewaardeerd voelen. Een inclusieve vrijwilligerswerking stimuleert ieders capaciteiten en kwaliteiten en nodigt iedereen uit om ideeën aan te dragen.

Vrijwilligers in een maatschappelijk kwetsbare positie

Iedereen, vrijwilliger of betaalde medewerker, is op een bepaalde manier kwetsbaar. En tegelijk heeft iedereen zijn sterktes. Het gaat dus niet om een kwetsbaar individu, maar om de maatschappelijke situatie waarin iemand zich bevindt. Daarom gebruiken we ‘vrijwilligers in een maatschappelijk kwetsbare positie’, en niet ‘kwetsbare vrijwilligers’.

Mensen zitten ook niet vast in hun situatie. Moeilijkheden in je maatschappelijke positie hoeven niet voor altijd te zijn. Mensen kunnen ondanks beperkingen hun situatie veranderen. Vrijwilligerswerk kan daar een positieve rol in spelen.

WAAROM SAMENWERKEN MET VRIJWILLIGERS IN EEN KWETSBARE POSITIE?

Er zijn verschillende redenen waarom je als erfgoedverenigingen vrijwilligers in een maatschappelijk kwetsbare positie kan inschakelen:

• Je maatschappelijke verantwoordelijkheid opnemen, iedereen kansen geven en zo de positieve effecten van het vrijwilligerswerk versterken. 
• Verschillende perspectieven laten spreken binnen je tentoonstelling of collectie. Denk aan het Red Star Line museum in Antwerpen, dat vrijwilligers met een vluchtelingenstatuut zelf duiding liet geven over collectiestukken, en zo verschillende perspectieven een stem gaf. 
• Uiting geven aan het DNA of centrale thema van je organisatie. Denk aan het Museum Dr. Guislain in Gent, dat vrijwilligers met een psychische kwetsbaarheid betrekt en zo samen het doel van hun museum in de kijker zet. 
• De diversiteit van de samenleving weerspiegelen in je vrijwilligers.   
• Vrijwilligers waardevolle talenten of kennis laten delen met je erfgoedvereniging. 
• Een toegankelijk aanbod creëren voor een divers publiek. 
• Gemotiveerde vrijwilligers de kans geven om in hun eigen tempo arbeidsintensieve taken op te nemen.  

VRIJWILLIGERSWERK DAT VERSCHIL MAAKT

Vrijwilligerswerk heeft tal van positieve effecten op vrijwilligers in kwetsbare posities: het amuseert ze, houdt ze bezig, versterkt ze en geeft ze vertrouwen voor de toekomst.

• Vrijwilligers worden ingezet op basis van hun kwaliteiten en worden dus niet aangesproken als iemand die hulp nodig heeft. Sommigen ontdekken hun kwaliteiten pas gaandeweg. Maar doordat ze de kans krijgen om ergens mee in te stappen, zonder te veel druk, komt dat vaak vanzelf.
• Vrijwilligers worden trots op hun eigen verhaal en capaciteiten. Hun zelfvertrouwen groeit, waardoor ze zich meer durven uit te spreken.
• Veel vrijwilligers vinden het fijn om iets terug te doen voor de maatschappij. Ze krijgen een positieve eigenwaarde.
• Door de warme ontvangst van de erfgoedvereniging voelen vrijwilligers zich deel van een groter geheel en minder eenzaam. Ze komen vaker buiten, krijgen weer een structuur in hun dag en leggen nieuwe sociale contacten.
• Wie de taal nog niet helemaal beheerst, kan door de sociale contacten oefenen en beter worden.
• Sommige vrijwilligers hebben persoonlijke en intellectuele uitdagingen nodig. Het stimuleert om zich verder te ontwikkelen en te groeien in hun eigen tempo.
• Soms leidde vrijwilligerswerk er zelfs toe dat vrijwilligers (weer) een reguliere job kregen. Voor andere vrijwilligers is het een goed alternatief voor een betaalde job.
• Door te werken met een diverse groep vrijwilligers en ontmoetingen tussen mensen van verschillende achtergronden te stimuleren, help je vooroordelen, stigma’s en sociale ongelijkheid te verminderen. Een inclusieve erfgoedvereniging heeft zo niet alleen een positieve invloed op de vrijwilliger en de vereniging, maar ook op de samenleving.

Kortom: werken met groepen in maatschappelijk kwetsbare posities biedt niet alleen kansen voor de vrijwilligers. Het kan ook positief zijn voor de erfgoedvereniging zelf.

10 tips voor een inclusieve vrijwilligerswerking

Het is niet aan de vrijwilligers in een kwetsbare positie om zich aan te passen aan jouw erfgoedvereniging – het is aan jouw vereniging en haar vrijwilligers om zich aan te passen aan de noden van de vrijwilligers in een kwetsbare positie. Dat vraagt veel geduld en vertrouwen, maar door de juiste stappen te zetten, ben je al op de goede weg!

TIP 1: START MET LITERATUUR

In de brochure ‘Begeleiden van vrijwilligers in maatschappelijk kwetsbare posities’ vind je praktische stappen die je op weg helpen om vrijwilligers in een kwetsbare positie in te schakelen. Het geeft antwoord op vragen zoals: ‘Welke afspraken maak je? Hoe geef je feedback?’ En interessante achtergrondinformatie over vrijwilligers in een maatschappelijk kwetsbare positie.  

Begeleiden van vrijwilligers in maatschappelijk kwetsbare posities’ is een publicatie van Samenlevingsopbouw Antwerpen en Atlas, integratie & inburgering Antwerpen (2009).

TIP 2: WERK JE VRIJWILLIGERSBELEID UIT EN COMMUNICEER EROVER

Een helder beleid voorkomt ontevredenheid of onduidelijkheden.

Zorg dat je vrijwilligersbeleid niet alleen regels bevat over de soort vergoedingen, maar ook over de positie van vrijwilligers in je vereniging, hun rechten en plichten, het onthaal, het contract, wat te doen bij problemen en het exitgesprek. Betrek vrijwilligers bij het beleid: zo voelen ze zich gehoord en gewaardeerd.

Door een beleid uit te werken creëer je duidelijke richtlijnen om iedereen gelijk te behandelen. Je kan met elke vrijwilliger dezelfde afspraken maken, zoals afspraken over afwezigheid bij ziekte of alcoholgebruik tijdens het vrijwilligerswerk.

Hulp nodig bij het uitwerken van je vrijwilligersbeleid? De checklist voor een geslaagd vrijwilligersbeleid en De vijf V’s van een succesvol vrijwilligersbeleid helpen je op weg.

TIP 3: INVESTEER IN PERSOONLIJKE BEGELEIDING

Elke vrijwilliger is anders. Er bestaat niet één standaardprofiel, ook niet voor mensen met bijvoorbeeld een psychische beperking of autisme.  

Vrijwilligers verschillen in leefwereld, sociaal-culturele of economische achtergrond en in hun mogelijkheden of ambities. Het is daarom belangrijk om elke vrijwilliger goed te leren kennen zodat je gepaste en persoonlijke begeleiding kan geven. Dit kan bijvoorbeeld via regelmatige evaluatiegesprekken of een informele babbel bij de koffie.

Volgens de FORD-methode (een acroniem voor Familie, Beroep of occupation, Recreatie en Dromen) zijn de beste onderwerpen om het ijs te breken: 

TIP 4: LAAT JE VRIJWILLIGERS GROEIEN EN GENIETEN

Ga in gesprek met je vrijwilliger: waarom wil hij of zij graag vrijwilligerswerk doen in je vereniging? Wat wil je kandidaat-vrijwilliger graag doen of leren? Kijk samen hoe je het vrijwilligerswerk kan organiseren zodat het de vrijwilliger voordelen oplevert, zoals sociale contacten leggen, Nederlands oefenen of digitale vaardigheden ontwikkelen. Zo maak je vrijwilligerswerk boeiend en komen je vrijwilligers graag terug.

Geef je vrijwilligers ook genoeg kansen om zich te ontwikkelen door ze nieuwe taken toe te vertrouwen, iets nieuws aan te leren en ze inspraak te geven in hun takenpakket of projecten waar ze aan meewerken. Wanneer je ze aanspreekt op hun kwaliteiten of competenties, voelen ze zich gewaardeerd – en bloeien ze open.

TIP 5: LEER VAN ANDEREN

Zijn er organisaties in jouw buurt die al ervaring hebben met vrijwilligers in maatschappelijk kwetsbare posities? Werk samen! Ze kunnen jouw vereniging helpen bij de rekrutering en begeleiding of met praktische ondersteuning. Door expertise te delen, versterk je elkaars werking.

TIP 6: ZORG DAT IEDEREEN IN JE VERENIGING MEE IS

Het is belangrijk dat zowel je vrijwilligersploeg, je medewerkers als je bestuur achter een diverse vrijwilligersploeg staan, zodat de vrijwilligers gewaardeerd worden en inspraak krijgen. Alles begint met goede communicatie.

Het agentschap Integratie en Inburgering geeft volgende tips:

• Maak bij iedereen duidelijk waarom je voor een diverse vrijwilligersploeg kiest.
• Zeg duidelijk wat je verwacht van andere vrijwilligers of medewerkers.
• Zoek bondgenoten die mee achter je plan staan. Ga met die mensen aan tafel zitten en kijk waar er mogelijke weerstand of drempels kunnen zitten.
• Luister als er weerstand komt en probeer te achterhalen waar die weerstand vandaan komt.
• Zorg voor ondersteuning door bijvoorbeeld cursussen aan te bieden. Denk aan een cursus gegeven door een partner die gewoon is met de doelgroep te werken. Of aan de vorming ‘duidelijke taal’ bij anderstalige nieuwkomers.
• Blijf in gesprek, ook als je al gestart bent. Laat zien dat je vrijwilligers er niet alleen voor staan.

TIP 7: MAAK JE VRIJWILLIGERSWERK LAAGDREMPELIG

Een museum, archief, tentoonstelling of andere erfgoedplek bezoeken, kan verschillende drempels oproepen. Ga na wat die barrières zijn en kijk hoe je ze kan wegwerken.

Er zijn bijvoorbeeld psychische drempels: mensen die nog nooit in jouw erfgoedorganisatie zijn geweest, gaan er ook niet snel vrijwilligerswerk doen. Voor sommigen is de drempel ook hoog als ze het concept ‘vrijwilligerswerk’ niet kennen.

Er zijn ook praktische drempels: het kan zijn dat je vrijwilligers kinderopvang moeten regelen, afhankelijk zijn van het openbaar vervoer of van hun zorginstelling. Misschien moeten ze veel formulieren invullen of een ‘sollicitatiegesprek’ voeren? Dat kan afschrikken. Het loont om extra moeite te doen om hun vertrouwen te winnen en ze enthousiast te maken.

TIP 8: GEEF VERSCHILLENDE KANSEN

Sommige vrijwilligers leven van dag tot dag, bijvoorbeeld door zorgen over hun financiën of gezondheid. Hierdoor kan het eens voorvallen dat een vrijwilliger zich vaker ziek meldt of niet kan komen. Juist in deze situaties is het belangrijk om niet op te geven. Laat de vrijwilliger zien dat je in hem of haar blijft geloven door verschillende kansen te geven.

TIP 9: FORCEER NIETS

Vrijwilligers begeleiden vergt een grote inspanning van de hele vereniging. Ga na of je vrijwilligers genoeg tijd, ondersteuning, empathie en flexibiliteit kunnen opbrengen. Waar liggen de grenzen van de organisatie? Hoeveel vrijwilligers in een maatschappelijk kwetsbare positie kan je goed begeleiden? Zoek eventueel partnerorganisaties die ontbrekende schakels kunnen opvangen.

TIP 10: FOUTEN MAKEN MAG!

Een vrijwilligerswerking met mensen in maatschappelijk kwetsbare posities is gevoelig en soms uitdagend. Misschien ga je fouten maken, maar dat is niet erg. Het maakt deel uit van een boeiend leerproces. Laat dat je niet tegenhouden om door te zetten. Creëer een veilige en open omgeving met een aanspreekpunt, zodat vrijwilligers zich durven uitspreken over uitdagingen.

‘Als ik denk dat ik iets domsgezegd heb, geef ik gewoon toe: “oei dat had ik nu misschien beter niet gezegd.’ – Ina Verrept, Erfgoedcel Brugge

VERDER LEZEN?

Deze tekst werd voor het eerst opgesteld voor de brochure ‘Hoe betrek je vrijwilligers in maatschappelijk kwetsbare posities bij je erfgoedorganisatie?’. In deze brochure vind je extra toelichting van de gebruikte begrippen en de interviews met de 20 erfgoedorganisaties. Je ontdekt er hoe en waarom ze aan inclusieve vrijwilligerswerking doen en grasduint er tussen leestips en interessante websites. 

Op zoek naar meer tips, checklists en handvaten voor het uitwerken van je eigen vrijwilligerswerking? Neem een kijkje op deze pagina.