Fruitwei Zammelen bewaart het Haspengouwse erfgoedlandschap

In Zammelen staan de karakteristieke hoogstamboomgaarden symbool voor het Haspengouwse landschap. Maar dat erfgoed staat onder druk. Veel boomgaarden verdwijnen of raken in verval. Twee jaar geleden besloot Luc Versmissen, de drijvende kracht achter Fruitwei Zammelen, daar iets aan te doen: hij organiseerde een boomgaardcafé voor eigenaars uit het dorp. Wat begon als een gesprek rond gedeelde bezorgdheden, groeide uit tot een buurtinitiatief dat erfgoed, biodiversiteit en buurtbewoners met elkaar verbindt.

DE ZORG OM EEN VERDWIJNEND LANDSCHAP

De hoogstamboomgaarden in Haspengouw zijn een unieke troef voor de regio. Toch zag Luc hoe ze steeds vaker verwaarloosd raakten. ‘Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de fruitteelt in Limburg grondig,’ begint Luc. Kleinschalige boomgaarden vroegen veel onderhoud en brachten weinig op. Eigenaars stonden er vaak alleen voor, bomen en hagen werden niet vervangen en oude toegangspoorten – de typische ‘briers’ – raakten in verval.

HET BOOMGAARDCAFE

Om de toekomst van de hoogstamboomgaarden in Zammelen veilig te stellen, organiseerde Luc samen met het Regionaal Landschap Haspengouw & Voeren, de lokale afdeling van Natuurpunt en gastenverblijf De Tuin van Agatha een boomgaardcafé. Zijn ambitie? Inzicht krijgen in de noden, bezorgdheden en uitdagingen van de boomgaardeigenaars uit het dorp – geen professionelen, wel Zammelaars die met zorg en passie een kleine(re) boomgaard onderhouden naast hun dagelijkse job.

Tijdens het café wisselden de eigenaars ervaringen uit over onderhoud, biodiversiteit en de historische waarde van hun boomgaarden. Het was een laagdrempelig initiatief: koffie, een klein hapje en een vriendelijke sfeer zorgden ervoor dat iedereen zich welkom voelde, van beginnende tot ervaren eigenaars.

Het boomgaardcafé bleek een schot in de roos. Een aantal deelnemers wilde samen actie ondernemen. Zo ontstond Fruitwei Zammelen.

SAMEN WERKEN, SAMEN OOGSTEN

Fruitwei Zammelen draait volledig op vrijwilligers en werkt samen met partners zoals Natuurpunt en de gemeente. De vrijwilligers van de vereniging onderhouden hun boomgaarden samen. Ze delen materiaal, wisselen kennis uit en helpen elkaar bij het snoeien of oogsten. De vereniging organiseert ook infomomenten over boomgaardbeheer en landschapszorg. Zo kunnen ervaren eigenaars hun vakmanschap doorgeven aan anderen.

‘We proberen de lasten op de individuele boomgaardeigenaars te verminderen door samen te werken en kennis uit te wisselen.’

Het resultaat van Fruitwei is dan ook duidelijk aanwezig in het dorp: bewoners leren elkaar beter kennen en nemen samen de zorg voor het landschap op zich.

KLEINE INITIATIEVEN, GROOT IMPACT

Om mensen te betrekken trok Luc van deur tot deur. ‘Ik merkte dat er eigenlijk weinig contact is tussen mensen die vlak bij elkaar wonen,’ vertelt hij. ‘Een nieuw initiatief kan mensen verenigen rond één doel.’

Een eerste enquête bij de inwoners leverde meteen een concreet resultaat op. Veel bewoners wilden nieuwe bomen planten. Tijdens een gezamenlijke plantactie werden meer dan honderd fruitbomen aangeplant. Ook andere landschapselementen krijgen aandacht: verschillende vrijwilligers herstelden al enkele historische toegangspoorten voor de actie Erfgoeddoeners.

‘Dat lijkt eenvoudig boerenerfgoed,’ zegt Luc, ‘maar het vertelt veel over hoe het landschap hier vroeger georganiseerd was.’

EEN DUURZAME ACTIE

Tijdens het onderhoud van de boomgaarden stuitten de vrijwilligers op een onverwachte uitdaging: veel oude bomen zaten vol maretak, een plant die de fruitbomen verzwakt. Bij het snoeien bleef de vereniging met een flinke voorraad achter.

Wat eerst een obstakel leek, zetten de vrijwilligers om in een kans: de maretak werd verwerkt tot feestelijke kerstdecoraties en verkocht op de kerstmarkt. Zo werd er geld ingezameld voor Fruitwei, terwijl de bomen gezond bleven. De opbrengst werd opnieuw geïnvesteerd in het onderhoud van andere boomgaarden in het dorp. ‘Het is een mooi voorbeeld waar natuurbeheer en duurzaamheid samenkomen,’ klinkt het bij Luc.

Toch blijft er werk aan de winkel. Niet alle boomgaardeigenaars zijn aangesloten bij Fruitwei Zammelen. Luc wil graag de zichtbaarheid vergroten en ook anderen inspireren. In de toekomst droomt hij van een groot oogstfeest en meer samenwerking met lokale verenigingen, zoals de heemkundige kring. Stap voor stap wil Fruitwei Zammelen blijven groeien.

‘Je kan erfgoed gebruiken als hefboom om een dorpsgemeenschap in beweging te krijgen.’

ERFGOED OM VAN TE PROEVEN EN TE BELEVEN

Het fruit van de boomgaarden wordt verwerkt tot appelsap en stroop. Voor het persen werken ze samen met Fruitdas, een lokaal bedrijf dat het Haspengouwse hoogstamfruit verwerkt. Bewoners plukken zo letterlijk de vruchten van hun inzet. ‘Mensen zijn trots op die producten,’ zegt Luc.

De vereniging wil de boomgaarden ook zichtbaar maken voor bezoekers. Er zijn plannen voor wandelroutes met audiofragmenten via de ErfgoedApp. Zo kunnen wandelaars meer leren over de geschiedenis van het Limburgse landschap. ‘Mensen komen van ver om de boomgaarden van Haspengouw te zien,’ zegt Luc. ‘Dan moeten we daar ook zorg voor dragen.’

ONTMOETING, DUURZAAMHEID EN LOKALE TROTS

Fruitwei Zammelen is nog jong, maar het initiatief heeft al veel in beweging gezet. Het bewijst dat erfgoed niet vast hoeft te zitten in het verleden, maar dat het ook vandaag mensen kan samenbrengen, bijdragen aan duurzaamheid en een dorp nieuw leven inblazen. ‘We pretenderen niet dat we de wereld veranderen, maar we zetten wél lokale verandering in gang,’ zegt Luc fier.

‘Fruitwei Zammelen bewijst dat je mensen kan verzamelen rond een gezamenlijk project. Als je vertrekt vanuit iets dat mensen herkennen in hun eigen omgeving, krijg je hen sneller mee.’

Door samen hun schouders onder dit unieke erfgoed te zetten, versterken de bewoners niet alleen hun boomgaarden, maar ook hun gemeenschap. ‘De levenskwaliteit van de bewoners wordt mee bepaald door deze groene ruimtes,’ besluit Luc. ‘Het is een echte troef voor Zammelen.’

Luc is een van de vrijwilligers die we interviewden voor onze reeks rond erfgoed en duurzame ontwikkeling. Benieuwd hoe andere erfgoedvrijwilligers bouwen aan het erfgoed van morgen? Ontdek het hier.