Crimineel interessant: zo gebruik je de OUTLAW-databank voor jouw onderzoek

Op zoek naar een veroordeelde voorouder? Of voer je breder onderzoek naar de geschiedenis van criminaliteit in jouw gemeente? Met de OUTLAW-databank krijg je toegang tot duizenden gegevens uit 19de-eeuwse gevangenisregisters van morele boekhouding. Ontdek welke informatie de databank bevat, hoe je ermee aan de slag gaat en hoe je aanvullende bronnen inzet om je onderzoek te verdiepen. 

WAT IS OUTLAW?

OUTLAW is een burgerwetenschapsproject rond de talrijke gevangenisdossiers uit heel België. 50 vrijwilligers, het Rijksarchief, UGent en Histories werkten samen om de registers van morele boekhouding uit de 19de eeuw te digitaliseren en toegankelijk te maken.

Wat is een moreel register?

Morele registers waren officiële gevangenisdocumenten waarin persoonsgegevens, het gedrag en de morele voortgang van gedetineerden nauwkeurig werd bijgehouden. Ze vormden een belangrijk instrument om gevangenen te beoordelen en te begeleiden naar re-integratie in de maatschappij.

Elke gedetineerde kreeg in het moreel register een dubbele pagina met informatie over drie grote thema’s: 

• Op de linkerpagina staan de persoonlijke en socio-economische gegevens: geboorteplaats, ouders, kinderen, beroep, opleiding en religie, aangevuld met informatie over het misdrijf en de veroordeling.
• Op de rechterpagina vind je meer informatie over het verblijf in de gevangenis: het gedrag van de gedetineerde bij aankomst, de morele classificatie en de activiteiten tijdens de opsluiting. Die morele classificatie speelde een belangrijke rol binnen het gevangenissysteem: hoe beter iemand scoorde, hoe meer privileges hij of zij kreeg – en hoe groter de kans op een vervroegde vrijlating.
• In de rechterkolom kwamen gegevens over de situatie bij de vrijlating: gewicht en inschatting van de slaagkansen van re-integratie binnen de maatschappij.

EEN UNIEKE BRON, OOK VOOR JOUW ONDERZOEK

Binnen het OUTLAW-project werden 623 morele registers uit 23 Belgische gevangenissen gedigitaliseerd en getranscribeerd. Het resultaat? Een unieke, doorzoekbare databank met gegevens van ongeveer 120.000 veroordeelden uit de periode 1852 tot 1924.

De databank biedt heel wat mogelijkheden voor jouw genealogisch of historisch onderzoek. Zo kan je de databank doorzoeken op naam, beroep, plaats, religie en type misdrijf. Bovendien kunnen de registers gekoppeld worden aan andere bronnen. Op die manier kan je niet alleen op zoek gaan naar je voorouders of lokale historische figuren, maar ook begrijpen hoe hun leven zich ontwikkelde binnen de bredere maatschappelijke en gerechtelijke context van hun tijd.

Zelf aan de slag met de OUTLAW-databank

De manier waarop je de databank gebruikt, hangt af van je onderzoek.

• Ben je op zoek naar een specifieke persoon, bijvoorbeeld een voorouder of lokaal historisch figuur?
• Of wil je net een breder thema onderzoeken, zoals criminaliteit in een bepaalde regio, vrouwelijke gedetineerden of bepaalde beroepsgroepen?

Beide invalshoeken vragen een andere aanpak. 

IK ZOEK EEN SPECIFIEK PERSOON

Wil je het verhaal van één specifieke persoon achterhalen? Dan kan je via AGATHA gericht zoeken op naam en alle beschikbare bronnen rond deze persoon bekijken. 

1. Selecteer op de onthaalpagina van AGATHA ‘Analyses van akten’.
2. Klik vervolgens op ‘Zoeken naar een persoon’.
3. Selecteer bij rol ‘Gedetineerde’ om gebruik te maken van het register van morele boekhouding. Voor een gerichter zoekresultaat kan je ook een naam, voornaam, plaats of periode opgeven.
4. Klik op ‘Raadplegen’ bij de persoon die je zoekt.
5. Open de URL die je naar de scan van het document brengt. Om de scan te bekijken, moet je ingelogd zijn (gratis).

Zoeken binnen een specifieke gevangenis

De registers van morele boekhouding staan niet gesorteerd per bron, maar per gevangenis. Ben je op zoek naar een register binnen een specifieke gevangenis? Zoek de gevangenis op in AGATHA, zo krijg je zicht op alle registers binnen die gevangenis.

• Open de website van AGATHA. Ga naar ‘Archiefinventarissen’:

• Zoek de specifieke gevangenis die je nodig hebt. Bijvoorbeeld: ‘gevangenis Mechelen’:

• Je krijgt alle morele registers van de gevangenis te zien. Het oogicoon brengt je naar de scan:

  

• Klik op ‘raadplegen’ en open de URL die je naar de scan brengt:

IK ONDERZOEK EEN BREDER THEMA

Wil je patronen ontdekken of groepen vergelijken? Dan kan je de volledige datasets van OUTLAW gebruiken om bijvoorbeeld te zoeken naar misdrijven, plaatsen, beroepen of andere kenmerken en zo bredere historische vragen te beantwoorden. Deze gegevens zijn beschikbaar op het SODHA-platform.

1. Ga naar de OUTLAW-website.
2. Selecteer onder ‘Zelf op onderzoek’ de OUTLAW-databank.
3. Klik op de link naar SODHA. Deze brengt je naar een overzicht van de verschillende datasets: één met alle beschikbare data en één per specifieke gevangenis.
4. Download de dataset die je voor jouw onderzoek nodig hebt.

Met de volledige dataset kan je individuele verhalen beter begrijpen binnen een bredere context. Was het gewichtsverlies van een bepaalde gevangene bijvoorbeeld uitzonderlijk, of kwam dit vaker voor tijdens een gevangenisverblijf? Welke beroepen kwamen het vaakst voor onder veroordeelden? Waren bepaalde misdrijven typisch voor een regio? Werden vrouwen en jongeren anders beoordeeld?

BREID JE ONDERZOEK UIT MET EXTRA BRONNEN

De morele registers vormen een rijke bron, maar krijgen nog meer betekenis wanneer je ze combineert met andere bronnen, zoals vonnisboeken, rechtsplegingsdossiers en opsluitingsdossiers. De morele beoordelingen in de registers hadden namelijk een invloed op de behandeling van gevangenen en zijn daarom niet volledig neutraal. Aanvullende bronnen helpen om die informatie in de juiste context te plaatsen. Deze bronnen vind je in AGATHA of op de website van het Rijksarchief.

Vonnisboeken

Een vonnisboek is een handig vertrekpunt om te achterhalen of en waarom iemand veroordeeld werd. Je ontdekt:

• wie er voor de rechtbank moest verschijnen,
• voor welk misdrijf,
• welke straf uiteindelijk werd uitgesproken.

Afhankelijk van het type misdrijf verscheen de betrokkene voor een andere rechtbank: overtredingen werden behandeld door de politierechtbank, wanbedrijven door de correctionele rechtbank en misdaden door het hof van assisen.

Rechtsplegingdossiers

Wil je meer context over de omstandigheden van een specifieke zaak? Dan zijn rechtsplegingsdossiers de volgende stap. Deze dossiers werden aangelegd tijdens de gerechtelijke procedure of zitting en bevatten onder meer:

• processen-verbaal,
• verhoren door de onderzoeksrechter,
• notulen van de zitting.

Ze geven niet alleen weer wat er gebeurde, maar ook hoe de betrokkene zich opstelde en wat hij of zij vertelde.

Om een specifiek dossier terug te vinden, heb je de datum van de zitting en het nummer van het parket nodig. Deze bron vult de informatie van OUTLAW aan door meer context te geven rond de gepleegde feiten en de veroordeling.

Opsluitingsdossiers

Daarnaast is ook het opsluitingsdossier een belangrijke complementaire bron. Je vindt er onder meer: 

• extracten uit gerechtelijke vonnissen,
• de omstandigheden die tot de veroordeling hebben geleid,
• genadebrieven aan de koning, tuchtbrieven met daarin overtredingen tegen het gevangenisreglement en verzoekbriefjes van gevangenen voor persoonlijke gunsten.

INSPIRATIE VOOR JOUW ONDERZOEK

De rijkdom van de OUTLAW-databank opent de deur naar heel wat onderzoeksmogelijkheden. Onderzoekers gebruikten de databank al voor uiteenlopende thema’s: van genealogisch onderzoek naar wettige en onwettige kinderen tot studies over de gezondheid, sociale achtergrond en levensomstandigheden van gedetineerden. Ook individuele levensverhalen van landlopers of recidivisten en lokale of regionale criminele geschiedenis werden al met de databank onderzocht.

Veel van deze onderzoeksvragen kan je vertalen naar je eigen omgeving: misschien ontdek je een veroordeelde voorouder, een vergeten verhaal uit je gemeente of een nieuw perspectief op de geschiedenis van je regio. We geven je graag enkele voorbeelden ter inspiratie.

• Vrouwelijke criminaliteit: filter op geslacht en onderzoek welke misdrijven vrouwen pleegden, hoe ze werden bestraft en hoe hun profiel verschilde van dat van mannelijke gedetineerden.
• Recidivisme: breng in kaart wie meermaals veroordeeld werd, voor welke misdrijven en of er een patroon zichtbaar is in tijd of regio.
• Beroep en criminaliteit: onderzoek of bepaalde beroepsgroepen oververtegenwoordigd waren onder de veroordeelden en wat dit zegt over socio-economische omstandigheden.
• Religieuze en etnische achtergrond: analyseer of religie of herkomst een rol speelde in de manier waarop gevangenen werden beoordeeld of geclassificeerd.
• Jeugdcriminaliteit: zoek naar jonge gedetineerden en onderzoek hoe zij werden behandeld binnen het gevangenissysteem.

KRITISCH AAN DE SLAG MET DE DATABANK

Bij het werken met de OUTLAW-dataset zijn er een aantal aandachtspunten om in het achterhoofd te houden.

Plaats gegevens in hun tijd

Bekijk individuele gegevens altijd binnen hun historische context. Een kenmerk dat vandaag opvallend lijkt, was dat misschien niet in de 19de eeuw. Vergelijk de gegevens best met tijdgenoten om in te schatten of iets ‘normaal’ of net als afwijkend kan beschouwd worden.

Kijk kritisch naar de morele classificatie

Het gevangenissysteem bepaalde welke privileges een gedetineerde kreeg en hoe snel iemand kon vrijkomen. De registers geven dus niet altijd een objectief beeld van een persoon: ze laten ook zien welke waarden en verwachtingen het gevangenissysteem belangrijk vond.

Kijk verder dan de eerste zoekresultaten

Bij het opbouwen van de databank werd bewust gekozen om de gegevens zo volledig en onbewerkt mogelijk aan te bieden. Daardoor bevat de databank ook informatie die op het eerste gezicht minder relevant lijkt, maar nieuwe onderzoeksvragen kan opleveren. Neem voldoende tijd om te filteren en de bronnen zo volledig mogelijk te verkennen.