De Oyenbrugmolen: erfgoed dat blijft meedraaien in de samenleving
Erik (links) en Jean-Paul (rechts).
In Grimbergen draait de Oyenbrugmolen nog altijd op volle kracht. Niet alleen dankzij eeuwenoude ambacht, maar vooral dankzij een enthousiaste groep vrijwilligers die van deze historische watermolen een levendige plek maken waar erfgoed, gemeenschap en landschap elkaar versterken.
VAN EEN MONUMENT EEN LEVENDE MOLEN MAKEN
Erik en zijn vrouw Linda zijn al 45 jaar eigenaar van de Oyenbrugmolen in Grimbergen. Na hun pensioen besloten ze zich volledig te focussen op de werking van de watermolen.
Dat doen Erik en Linda niet alleen. Zo’n veertig vrijwilligers zorgen ervoor dat de molen opnieuw leeft. Sommigen komen wekelijks, anderen springen af en toe eens bij, bijvoorbeeld tijdens evenementen. Allemaal dragen ze bij aan hetzelfde doel: het ambacht achter de molen bewaren en doorgeven.
‘Met de molen levend maken bedoelen we dat we de molen willen laten werken en zijn functie in de lokale gemeenschap verderzetten. Het is een kwestie van zorg dragen. Erfgoed is niet van jou alleen, je houdt dat in stand voor volgende generaties.’ – Erik
Jean-Paul is een van die vrijwilligers. Hij kwam in 2017 via een molenfeest, een evenement waar de werking van de molen aan een breed publiek wordt getoond, bij de Oyenbrugmolen terecht. Sindsdien is hij een vaste waarde binnen het team. Zijn engagement leerde hem dat vrijwilligerswerk onmisbaar is in de lokale gemeenschap: ‘De vrijwilligers zijn er écht voor elkaar. Niet alles hoeft transactioneel zijn.’
Daarnaast zijn zowel Jean-Paul als Erik actief bij het Museum voor Oude Technieken, waar ze in contact komen met een brede groep erfgoedliefhebbers. Via die contacten vinden nieuwe mensen hun weg naar de molen. ‘We hebben ook een digitale nieuwsbrief met 1.500 abonnees, zo blijven mensen op de hoogte van onze werking,’ vertelt Erik.
ONVERWACHTE UITWISSELINGEN
De Oyenbrugmolen is vandaag opnieuw een plek waar je ziet hoe eten gemaakt wordt, van begin tot einde. Graan malen, brood bakken, fruit verwerken: bezoekers volgen het volledige proces. ‘Bezoekers komen hier met familie of vrienden. Zo groeit een warm netwerk van wie houdt van erfgoed,’ zegt Jean-Paul.
‘Voor mij is die lokale verbinding de belangrijkste reden waarom ik vrijwilligerswerk doe.’ – Jean-Paul
Tijdens maal- en bakdagen in het bakhuis t’ Ovenbuur komt de site echt tot leven. Bezoekers kopen brood, maar zien ook hoe het gemaakt wordt. Het resultaat? Vrijwilligers leren van elkaar én van bezoekers. ‘Een bakker heeft ons ooit bijvoorbeeld uitgelegd hoe we onze broodjes meer kunnen doen glanzen. Zo blijven we altijd bijleren!’ lacht Erik.
Bezoekers krijgen een blik achter de schermen tijdens de maaldagen.
‘Als mensen op bezoek komen, kom je in contact met nieuwe perspectieven en kennis.’ – Erik
Door zelf de verschillende stappen van het maal- en bakproces te doorlopen, zien bezoekers en vrijwilligers hoeveel kennis, tijd en arbeid achter dagelijkse producten schuilgaat. ‘Het stoken van de oven is absoluut geen simpele taak, daar heb je kennis en geduld voor nodig,’ vertelt Erik. ‘Als je ziet hoeveel werk er achter de schermen kruipt om dagelijkse producten te produceren, leer je het product op je bord beter te appreciëren,’ vult Jean-Paul aan.
DE MOLEN EN ZIJN OMGEVING
De molen kan niet los gezien worden van de Maalbeek en het omliggende landschap. De waterloop maakt het mogelijk dat het rad blijft draaien en de molen geeft op zijn beurt het landschap ook mee vorm.
Die wisselwerking is vandaag zichtbaar via projecten met partners zoals de Vlaamse Landmaatschappij. Zo is aan de overkant een hoogstamboomgaard aangelegd met oude fruitrassen die tegen een stootje kunnen. Dat sluit mooi aan bij de werking van de molen: het fruit wordt daar verwerkt tot taarten en vlaaien. ‘Dat is pas circulair werken!’ zegt Erik fier. Grondstoffen komen niet van ver, maar uit de directe omgeving.
EEN OUD EN NIEUW ENERGIESYSTEEM
De Maalbeek is al eeuwenlang de energiebron van de Oyenbrugmolen: ‘Hoe die waterloop energie opwekt is ook vandaag heel relevant,’ vertelt Erik.
Zo werd enkele jaren geleden de molen uitgerust met een waterkrachtcentrale, na een project met Ecopower. Het waterwiel drijft nu ook een generator aan die groene stroom opwekt. ‘Soms moeten we terugkijken naar het verleden. Naar hoe mensen toen omgingen met beperkte middelen en grondstoffen,’ vertelt Jean-Paul. Door waterkracht te gebruiken als energiebron, past de molen een eeuwenoud principe toe op hedendaagse energie-uitdagingen.
Toch is de energie van de Maalbeek niet constant. Omdat het waterpeil schommelt, varieert ook de stroomproductie. Soms levert de molen stroom aan het net, soms moet ze energie afnemen. Samen met energiecoöperatie Noordlicht wordt gezocht naar lokale oplossingen voor overschotten. Eén van die oplossingen: de woongemeenschap van de molen uitbouwen tot een co-housing.
In de toekomst willen de vrijwilligers verschillende energiebronnen combineren: waterkracht met aqua- en geothermie, waar warmte uit het water van de maalbeek en de bodem wordt gehaald. Zo hopen ze een stabieler en zelfvoorzienend energiesysteem uit te bouwen voor de woning en de gemeenschap.
GEEN OF-OF VERHAAL
De werking van de Oyenbrugmolen toont ook de uitdagingen van vandaag. ‘De bevoegdheden zijn erg versnipperd,’ zegt Erik. Een watermolen zit tegelijk in erfgoed-, natuur- en waterbeleid, en dat leidt soms tot spanningen. Zo wil de Vlaamse Milieumaatschappij bijvoorbeeld de vismigratie verbeteren, maar vormt het molenrad een obstakel. ‘Er wordt vaak vanuit aparte kaders gekeken, daardoor is er soms te weinig overleg,’ zegt Jean-Paul.
Voor de vrijwilligers is het echter geen of-of-verhaal: erfgoed bewaren en hedendaagse uitdagingen aanpakken moet samen gebeuren, niet naast elkaar.
EEN LES VOOR VANDAAG
De Oyenbrugmolen bewijst: erfgoed hoeft geen stilstaand monument te zijn. Door bezoekers, vrijwilligers en partners actief te betrekken, groeit de molen uit tot een plek van uitwisseling en reflectie. Niet alleen over hoe het vroeger was, maar ook over hoe we vandaag omgaan met energie, voedsel en landschap.
‘Erfgoed kan perfect ingezet worden om maatschappelijke vragen bespreekbaar te maken. Je moet jezelf de vraag stellen wat een publiek kan leren uit je erfgoedpraktijk.’ – Erik
Erik en Jean-Paul zijn twee van de vrijwilligers die we interviewden voor onze reeks rond erfgoed en duurzame ontwikkeling. Benieuwd hoe andere erfgoedvrijwilligers bouwen aan het erfgoed van morgen? Ontdek het hier.