1 april

Laat je niet vangen!

1 april

Auteur: Histories

 

Op de eerste dag van april houden mensen elkaar voor de gek. Volgens deze vrolijke traditie mag je op 1 april je familie, vrienden en/of collega’s bij de neus nemen. Vaak zijn ook de media wel voor een grap te porren: De kans is groot dat je op 1 april een vreemd bericht leest, hoort of ziet en dat dit achteraf een grap blijkt te zijn. Of je komt erachter dat iemand een papieren vis op je rug heeft geplakt...

De eerste aprilgrap?

Volgens de meest populaire verklaring zou 1 april ontstaan zijn door de invoering van de Gregoriaanse kalender in 1582. Hierdoor viel nieuwjaar op 1 januari in plaats van aan het begin van de lente. Mensen die dat vergaten of zich niet wilden aanpassen aan de nieuwe kalender, werden bestookt met uitnodigingen voor niet-gehouden feestjes of andere grappige geschenken. Hoewel deze uitleg aannemelijk lijkt, klopt de timing niet.

De oudste vermelding van een 1 aprilgrap (ook wel aprilvis genoemd) dateert uit een boek uit 1508, waarin de Franse dichter Eloy d’Amerval schreef over een aprilvis. Ook de Gentse rederijker Eduard De Dene beschreef in 1561 hoe mensen grappen uithaalden op 1 april.

Het gedicht is humoristisch bedoeld en beschrijft het plan van een edelman om zijn knecht op 1 april absurde opdrachten te geven, zogenaamd om bij een bruiloftsfeest te helpen. Maar de knecht heeft wel door dat hij in de maling genomen wordt. De titel van het gedicht kan vertaald worden als “Refrein op verzendingsdag / dat is (op) 1 april”. De 1 aprilgrap was dus al bekend in de eerste helft van de zestiende eeuw vóór de introductie van de Gregoriaanse kalender.

In heel veel andere Europese landen en grote delen van Amerika, Rusland, Australië en Noord-Afrika komen aprilgrappen voor. In Duitsland wordt dit aprilschicken genoemd, in Engeland en Amerika April fool's of fool’s day en in Frankrijk poisson d’avril.

Op pad voor gebakken lucht

In de achttiende en negentiende eeuw was 1 april bijzonder populair. Mensen verwisselden ‘s nachts bijvoorbeeld uithangborden van plaats of ze overschilderden deze met een hilarische boodschap. Ze stuurden elkaar grappige geschenken of nodigden elkaar uit voor etentjes die nooit plaatsvonden. Aan het einde van de negentiende eeuw waren ook wenskaarten met vissen in trek.

Veruit de meest geliefde grap bestond uit het ‘verzenden’ of het erop uitsturen van dienstboden en naïevelingen. Zij werden nietsvermoedend op pad gezonden met een mooi verpakte steen, een kist vol dode ratten of een kruik met een vreemde inhoud. Bij aankomst bleek dan dat ze de afstand voor niets hadden afgelegd. Mensen werden er ook op uitgestuurd om dingen te gaan halen die eigenlijk niet bestonden. Urenlang liepen ze heen en weer voor niets. Hierdoor staat 1 april ook bekend als ‘verzenderke(ns)dag’. Ook vandaag worden heel wat mensen met een ‘onmogelijke opdracht’ op pad gestuurd. Sommige ouders sturen hun kinderen naar de winkel om ‘knoopsgaten’, een ‘hoekbezem’, een ‘fles droog water’ of een ‘pakje stoom’ te kopen.

Ontsnapte aprilvis

Vissen spelen een belangrijke rol bij 1 april. In België proberen veel mensen ongemerkt een papieren vis op iemands rug te plakken. De negentiende-eeuwse volkskundige Jan ter Gouw schreef het verband tussen 1 april en vissen toe aan een prins van Lotharingen. Deze prins werd in door Lodewijk XIII gevangengehouden in het kasteel te Nancy, maar ontsnapte op 1 april door de Maas over te zwemmen. Naar verluidt waren de bewaker minder oplettend omdat ze aprilgrappen met elkaar uithaalden. In Frankrijk blijft het trouwens de gewoonte om elkaar op 1 april een vis cadeau te doen, maar dan wel eentje uit chocolade.

Breaking news! 1 aprilgrappen in de media

Onschuldige grapjes?

In het kader van de strijd tegen nepnieuws (‘fake news’) zijn massamedia voorzichtiger geworden met aprilgrappen. VRT NWS heeft bijvoorbeeld aangegeven te stoppen met de traditie. Hoewel de aprilvis jaarlijks een steevast onderdeel was van het journaal, vind je die vandaag niet meer in hun programma. De aprilgrap lijkt haar onschuld dus wat verloren te zijn. Ook meer in het algemeen zijn mensen misschien terughoudender met grappen maken dan voorheen. We weten soms ook zelf niet zo goed meer wat (nog) wel of niet kan en wat wel of niet (meer) grappig is. Aan kleine grapjes – zoals een aprilvis op iemands rug plakken – kunnen we vaak nog wel veel plezier beleven.

 

Meer informatie en verantwoording

Afbeeldingen

De afbeeldingen genummerd op volgorde van boven- tot onderaan de pagina:

  1. (bannerafbeelding) Poissons d'avril. Grandville, Public domain, via Wikimedia Commons.
  2. Refereyn vp verzendekens dach door Eduard de Dene, 1561. URL: http://hoaxes.org/af_database/permalink/eduard_de_dene
  3. Paper fish 6. Jacque Davis (08-08-2012). URL: https://www.flickr.com/photos/jacquedavis/7743089208
  4. Poisson d'avril uit de collectie van Huis van Alijn, URL: https://huisvanalijn.be/files/attachments/.7001/cn6xw6cx6q.jpg

Artikelen

  • Celis, G., Volkskundige kalender voor het Vlaamsche Land, Stichting Mens en Cultuur, Gent, 1990, p. 155.

  • Doelman, E. '1 April', in: Respons: Mededelingen van het Meertens Instituut (2000), nr. 4, p. 18-26.

  • Indesteege, L., '1 april', in: Limburgs Volkskundig Genootschap, Lapjesproef voor drie zussen, Concentra Media nv, Hasselt, 2004, p. 193-194.